Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy: Halkara howpsuzlygyny üpjün etmekdäki ähmiýeti
Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy diňe bir syýasy ykrar edilme bolman, eýsem bütin jemgyýetimiziň hem-de döwletimiziň gurluşynyň binýadydyr. Garaşsyzlygymyzyň ilkinji ýyllarynda, ýagny 1995-nji ýylyň 12-nji dekabrynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy tarapyndan «Türkmenistanyň hemişelik bitaraplygy» hakyndaky Kararnamanyň biragyzdan kabul edilmegi berkarar döwletimiziň daşary syýasy ýolunyň taryhy sütünine öwrüldi. Munuň çuňňur manysyna göz ýetirmek üçin sözlüklere seretsek, Türkmen diliniň düşündirişli sözlüginde «Bitarap — hiç tarapa goşulmaýan» we «Bitaraplyk — bitarap syýasaty ýöretmeklik, hiç bir tarapa goşulmazlyk, gatyşmazlyk» diýlip düşündiriş berilýär. Şeýle hem, B. Karaýewiň «Halkara gatnaşyklarynda bitaraplyk syýasaty» atly kitabynda bellenilişi ýaly, «Bitaraplyk» etimologik taýdan «ol hem däl, bu hem däl» manysyny berýän gadymy latyn sözi bolan «neuter» sözünden gelip çykýar.
Şol sebäpli hem Bitaraplyk derejesine esaslanýan Türkmenistan diňe bir öz serhetleriniň içinde parahatçylygy we asudalygy üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem, sebit hem-de ählumumy derejede syýasy durnuklylygy pugtalandyrmaga, parahatçylykly hyzmatdaşlygy berkitmäge uly goşant goşýar. Muňa mysal hökmünde geçen asyryň 90-njy ýyllarynda goňşy döwlet Täjigistanda emele gelen dartgynly ýagdaýy çözmekde Türkmenistanyň araçyllyk tagallalarynyň uludygyny görkezmek bolar. Ýagny 1995-nji ýylyň ahyryndan 1996-njy ýylyň ortalaryna çenli Aşgabatda gepleşikleriň 3 tapgyry geçirildi. Şol döwürde Türkmenistanyň Hökümeti özara gapma-garşylykda duran täjik partiýalarynyň liderlerini kabul etdi we olaryň asuda ýagdaýda, howlukmazdan düşünişmekleri üçin ähli şertleri üpjün etdi. Onuň netijesinde taraplar ylalaşyga gelip, harby hereketleri ýatyrmak barada bilelikdäki Aşgabat beýannamasyna gol çekdiler. Sözüň doly manysynda, gepleşikler amala aşyrylanda ýakyn kömek beren BMG-niň Baş Sekretarynyň ýörite wekili Gerd Merrem täjigara gepleşikleriň Aşgabatda üstünlikli geçirilmegine döredilen şertleri hem-de Türkmenistanyň bitaraplygynyň sebit howpsuzlygyny üpjün etmekde ähmiýetiniň ýokarydygyny belledi.
Mundan başga-da, beýleki bir goňşy döwlet bolan Owganystan boýunça hem Türkmenistan özüniň parahatçylykly araçyllygyny hödürledi we sebit asudalygyna uly goşant goşdy. Şu maksat bilen, 1997-nji ýylyň başynda Aşgabatda BMG-niň howandarlygynda Owganystanyň halkyna ynsanperwerlik kömegini bermek boýunça Halkara maslahaty geçirildi. Onda Owganystana ynsanperwer kömegini bermek we biri-birine garşy durýan toparlanyşyklaryň arasynda barlyşyga ýardam etjek çäreleri işläp düzmek ýaly möhüm meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy. Bu tagallalaryň dowamy hökmünde 1998-nji ýylyň ýazynda BMG-niň howandarlygynda Aşgabatda Owganystanyň içinde parahatçylygy dikeltmek barada iki günlük pikir alyşmalar geçirildi. Olaryň netijesinde Demirgazyk alýans bilen talyplar hereketiniň arasynda gepleşiklere başlamak üçin ylalaşdyryjy topary döretmek barada karar kabul edildi. Mundan başga-da, Türkmenistanyň wekiliýeti Owganystan meselesi boýunça 2008-nji ýylyň iýunynda Parižde, 2010-njy ýylyň aprelinde Londonda we awgustynda Kabulda, 2011-nji ýylyň dekabrynda Bonnda geçirilen halkara maslahatlaryna işjeň gatnaşdy.
Bitaraplygyň türkmen nusgasy hakynda söz açylanda, 2015-nji ýylyň 3-nji iýunynda BMG-niň Baş Assambleýasynyň 69-njy mejlisinde «Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygy» atly Kararnamanyň 193 döwletiň goldamagynda ikinji gezek kabul edilendigini buýsançly nygtamalydyrys. Şonuň bilen birlikde, 2017-nji ýylda Türkmenistanyň başlangyjy esasynda Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy 12-nji dekabry Halkara Bitaraplyk güni diýip yglan edildi. Aýratyn-da, «Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýyly» diýlip yglan edilen 2025-nji ýylymyzda hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda hemişelik Bitaraplyk derejämiziň üçünji gezek degişli Kararnama esasynda ykrar edilmegi ata Watanymyzyň halkara abraýyny ýene bir mertebe belende göterdi. Mundan başga-da, berkarar döwletimiz BMG-niň çäklerinde global parahatçylygy we durnuklylygy pugtalandyrmakda öz üstüne alýan ýokary jogapkärçiliginiň aýdyň nyşany hökmünde 2031–2032-nji ýyllar üçin Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň hemişelik däl agzalygyna öz dalaşgärligini resmi taýdan öňe sürdi. Bu taryhy ädim ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplyk ýörelgelerini hem-de öňüni alyş diplomatiýasyndaky baý tejribesini esas edinip, dünýäde parahatçylygy, durnuklylygy we özara ynanyşmagy berkitmäge gönükdirilen beýik maksatlaryny aýdyň görkezýär.
Netijede, Türkmenistanyň hemişelik bitaraplygy diňe bir sebitleýin durnuklylygy üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem, Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň sessiýalarynda öňe sürlen konseptual başlangyçlar arkaly halkara howpsuzlygyny hem oňyn berkitmäge hyzmat edýär. Mysal üçin, BMG-niň 81-nji sessiýada öňe sürlen «Birleşen Milletler Guramasynyň dialog we öňüni alyş diplomatiýasynyň onýyllygy» hem-de «Emeli intellekti parahatçylykly ulanmagyň halkara kodeksi» işläp taýýarlamak baradaky teklipler häzirki zaman innowasion tehnologiýalaryny utgaşdyrýan täze diplomatiýa modelini kemala getirýär. Şeýle hem, BMG-niň çäklerinde «Döwletleriň köptaraplylygy we özbaşdaklyk deňligi dostluk topary» döretmek we «Aşgabat klimat dialogyny» ýola goýmak baradaky resminamalaýyn başlangyçlar bitaraplyk ýörelgesiniň amaly taýdan işjeň we köpşekilli halkara howpsuzlyk ulgamyna saldamly goşant goşýandygyny aýdyň subut edýär. Bütin dünýäde parahatçylygy, ynanyşmagy we durnuklylygy dabaralandyrýan şeýle oňyn Bitaraplyk syýasatyny üstünlikli durmuşa geçirýän türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyza hem-de hormatly Prezidentimiz Arkadagly Gahryman Serdarymyza tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirýäris. Olaryň janlary sag, ömürleri uzak, il-ýurt hem-de ählumumy parahatçylyk bähbitli tutumly işleri hemişe rowaçlyklara beslensin!
Guwanç ALIÝEW,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň
Halkara gatnaşyklary institutynyň
Halkara gatnaşyklary fakultetiniň 3-nji ýyl talyby