BÜTINDÜNÝÄ SAGLYGY GORAÝYŞ GURAMASY: ÄHLUMUMY SAGLYGYŇ GORAGYNDA
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy ähli döwletleriň adam saglygyny we saglygy goraýyş ulgamyndaky bähbitleri nazara almak bilen, sagdyn durmuşy ornaşdyrmak we ony ösdürmek boýunça işleri alyp barýan halkara gurama bolup durýar. Ol 1948-nji ýylyň 7-nji aprelinde Şweýsariýanyň Ženewa şäherinde esaslandyrylyp, 194 döwleti özüne birleşdirýär. Birleşen Milletler Guramasynyň ýöriteleşdirilen edarasy bolan Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň Düzgünnamasyna laýyklykda, bu guramanyň maksady, ähli halklar tarapyndan saglygyň mümkin bolan ýokary derejesini gazanmak bolup durýar.
Taryha ser salsak, saglygy goraýyş boýunça halkara başlangyçlar XIX asyrdan bäri öňe sürülýär. Has takygy, mergi keseliniň Ýewropa ýaýramagy bilen baglylykda 1851-nji ýylda Parižde ilkinji Halkara sanitariýa maslahaty geçirildi. Soňra 1907-nji ýylda Parižde Halkara jemgyýetçilik arassaçylyk edarasy döredildi. Birinji jahan urşundan soň, Milletler Ligasynyň ýanynda Saglygy goraýyş guramasy işläp başlady, emma ol ähli ýurtlary öz içine alyp bilmedi. Ikinji jahan urşunyň tamamlanmagy bilen tagallalar has hem güýçlendi. 1945-nji ýylda San-Fransiskoda BMG-niň Tertipnamasyny taýýarlamak boýunça maslahat geçirildi. Şol wagt diplomatlar we lukmanlar dünýä derejesinde bitewi bir saglygy goraýyş guramasynyň bolmalydygy barada meseläni orta atdylar. Onda Braziliýanyň we Hytaýyň wekilleri bu barada ýörite maslahat geçirmegi teklip etdiler.
Netijede, 1946-njy ýylyň iýun-iýul aýlarynda Nýu-Ýorkda Halkara saglygy goraýyş maslahaty geçirildi. Onda 61 döwletiň wekilleriniň gatnaşmagynda BSGG-niň Tertipnamasy kabul edildi. Oňa agza döwletleriň azyndan 26-sy tarapyndan tassyklanandan soň, 1948-nji ýylyň 7-nji aprelinde resmi taýdan güýje girdi. Şol sebäpli hem her ýylyň 7-nji apreli Bütindünýä saglyk güni hökmünde bellenilýär.
Guramanyň esasy wezipesi dünýä ilatynyň saglygyny goramak we onuň halkara meselelerini çözmek bolup durýar. Gurama saglygy goramaklyga gönükdirilen ylmy-barlag işleri üçin gün tertibini düzýär, kadalary we ülňüleri kesgitleýär, anyk maglumatlara esaslanýan syýasaty işläp taýýarlaýar, döwletlere tehniki goldaw berýär, şeýle hem saglygy goraýyş işleriniň ýagdaýlaryny barlaýar we özgerişine baha berýär. Saglygy goramak boýunça halkara howpsuzlygyň esasy howplarynyň biri täze we ýoň bolmaga ukyply keselleriň tiz ýaýramagy bolup durýar. Bu keseller ýygy-ýygydan ýüze çykýar we onuň döremegine ýokary derejede ösýän urbanizasiýa (ykdysady we medeni durmuşyň uly şäher merkezlerinde jemlenmegi), daşky gurşawyň hapalanmagy, azyk iýmitleriniň öndüriliş we söwda usullary ýaly ýagdaýlar esas bolýar. Sol sebäpli saglygy goramagyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin ähli ýurtlaryň bilelikde işleri alyp barmagy zerur bolup durýar. BSGG-niň esasy iş ugurlary: milli saglygy goraýyş gullugy berkitmek we kämilleşdirmek; ýokanç we ýokanç däl keselleri öňünden duýdurmak, olaryň garşysyna göreşmek; daşky gurşawy goramak we sagdynlaşdyrmak; eneleriň we çagalaryň saglygyny goramak; lukman hünärmenleri taýýarlamak; lukmançylyk-biologik barlaglary ösdürmek bolup durýar.
Türkmenistan Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy bilen işjeň hyzmatdaşlyk saklaýar. Bu halkara abraýly gurama tarapyndan milli saglyk ulgamynda gazanylýan üstünliklere ýokary baha berilýändigi aýratyn bellenmäge mynasypdyr. Munuň özi ýurdumyzyň saglyk ulgamynda alnyp barylýan işleriň halkara derejesinde ykrar edilýändiginiň aýdyň kepilidir. Türkmenistan gurama 1992-nji ýylyň 2-nji iýulynda agzalyga kabul edildi. Geçen otuz ýyldan gowrak wagtyň dowamynda bilelikde kabul edilen maksatnamalarda bellenilen wezipeleri ýerine ýetirmek babatynda hyzmatdaşlyk yzygiderli giňeldilýär. Diýarymyzyň raýatlarynyň saglygyny pugtalandyrmakda, ömrüniň dowamlylygyny uzaltmakda, howply ýokanç keselleri doly aradan aýyrmakda we lukmançylyk ylmynda dünýäniň täze öňdebaryjy tejribeleriniň hem-de ugurlarynyň özleşdirilmeginde düýpli ösüşler gazanyldy. Şeýle hem döwletimiz gurama we onuň düzümleri bilen özara gatnaşyklary yzygiderli ösdürip, lukmançylyk diplomatiýasy ulgamynda iş ýüzündäki hyzmatdaşlygy barha belende galdyrmakda, adamlaryň saglygyny goramak meselelerini çözmek üçin netijeli çäreleri işläp taýýarlamakda, howply keselleriň öňüni almak we olara garşy göreşmek babatda ylmy maglumatlary alyşmakda baý tejribe toplady.
Garaşsyzlygymyzy gazanan ilkinji günümizden bäri halkymyzyň saglygy, sagdyn nesilleri ýetişdirmekde ägirt uly işler bitirildi. Türkmenistanyň Konstitusiýasynda her bir adamyň saglygyny gorap saklamaga hukugynyň kepillendirilmegi raýatlarymyzyň sagdyn durmuş ýörelgesini kemala getirmäge ýol açdy. Şeýle hem ýurdumyzda Gahryman Arkadagymyzyň baştutanlygynda işlenip taýýarlanan «Saglyk» Döwlet maksatnamasyna laýyklykda, ynsan saglygyny goramak, sagdyn durmuş ýörelgelerini wagyz etmek, ilata edilýän lukmançylyk hyzmatlaryny guramagyň öňdebaryjy halkara tejribesini nazara almak bilen, bu möhüm pudagy düýpli özgertmek, keselleri bejermegiň, olaryň öňüni almagyň kämil usullaryny ornaşdyrmak, ýokary hünärli saglygy goraýyş işgärlerini taýýarlamak we lukmançylyk ylmyny mundan beýläk-de ösdürmek, keselleriň ýaýramagynyň öňüni alyş çärelerini işjeňleşdirmek, şonuň ýaly-da, jemgyýetimizde sagdyn durmuş ýörelgelerini ykrar etmek ýaly işlerde uly üstünlikler gazanyldy.
Netijede, ilatyň saglyk ýagdaýy gowulandy, adam ömrüniň ortaça dowamlylygy artdy. Maksatnamalarda dürli keselleriň öňüni almak, öz wagtynda ýüze çykarmak, bejermek, halkymyzyň ýaşaýyş-durmuşynyň ýokary derejesini we hilini gazanmak, ilatyň immun derejesini ýokarlandyrmak, lukmanlaryň hünär derejelerini, bilimlerini artdyrmak boýunça wezipeler, şeýle-de aýratyn howply ýokanç keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmekde işi ulgamlaýyn guramak maksady bilen, Türkmenistanyň halkara hyzmatdaşlygynyň geljegi, uly ugurlary kesgitlenildi.
Häzirki döwürde ýurdumyzda BSGG-niň tekliplerine laýyklykda we milli kanunçylyk nazara alnyp, wajyp maksatnamalar işlenip taýýarlanyldy hem-de üstünlikli durmuşa geçirilýär. Häzirki wagtda keselleriň öňüni almak hem-de adamlaryň saglygyny goramak maksady bilen, Türkmenistanda azyk önümleriniň hiline we howpsuzlygyna berk gözegçilik edilýär. Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde ilaty arassa agyz suwy bilen üpjün etmek boýunça giň gerimli işler alnyp barylýar. Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy bu ulgamda keselleriň öňüni almak babatda ilatyň sagdyn iýmitlenmegi boýunça wezipeleri çözmekde, pudagara gatnaşyklary pugtalandyrmakda Türkmenistanyň tagallalaryny goldaýar.
Myrat AMANOW,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň
Halkara gatnaşyklary institutynyň
Halkara gatnaşyklary fakultetiniň 3-nji ýyl talyby.