Galyndysyz durmuşyň bütindünýä güni
Her ýylyň 30-njy martynda bellenilip geçilýän Galyndysyz durmuşyň bütindünýä güni — bu biziň tebigy serişdelere we sarp ediş medeniýetimize bolan garaýşymyzy düýpli özgertmäge gönükdirilen iň möhüm halkara başlangyçlaryň biridir. Bu sene dünýäni hapalanmak krizisinden halas etmek, ekoulgamlary we adamzat saglygyny gorap saklamak maksady bilen, BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan resmi taýdan yglan edildi. Bu günüň esasy pelsepesi «al, ýasa we zyň» diýen adaty çyzykly ykdysady modelden, galyndylara hapa däl-de, eýsem gymmatly ikilenç serişde hökmünde garaýan aýlawly ykdysadyýete geçmekden ybaratdyr.
Häzirki zaman dünýäsinde her ýyl milliardlarça tonna gaty hojalyk galyndylary emele gelýär we olaryň agramly bölegi meýletin dörän hapa hanalaryna ýa-da ummanlara düşýär. Bu meseläniň iň gorkuly tarapy — galyndylaryň uly böleginiň plastikden ybarat bolmagydyr. Plastik ýüzlerçe ýyllap çüýremeýär, ol diňe mikro-bölejiklere bölünip, iýmit zynjyryna aralaşýar.
Galyndysyz durmuşyň bütindünýä güni hökümetleri, telekeçileri we her bir şahsyýeti çäksiz sarp edişiň çäkli tebigy serişdeler şertinde mümkin däldigini ykrar etmäge çagyrýar. Indi esasy üns diňe bir galyndylary gaýtadan işlemäge däl, eýsem ekologik aňyýetiň has çuňňur gatlaklaryna: artykmaç zatlardan ýüz döndürmäge, sarp edişi azaltmaga we zatlary gaýtadan ulanmaga gönükdirilýär.
Galyndysyz dünýäni döretmek ähli derejelerde ulgamlaýyn özgertmeleri talap edýär. Döwletler üçin bu — berk ekologik kadalary girizmek we gaýtadan işlemek ulgamyndaky innowasiýalary goldamakdyr. Öndürijiler üçin — bejermäge ýa-da tebigata zyýan bermezden doly ýok etmäge amatly harytlary dizaýn etmekdir. Ýönekeý sarp ediji üçin bolsa, bu her günki saýlawda ýüze çykýar: plastik paketleriň ýerine köp gezeklik torbalary ulanmak, artykmaç gaplamasy bolan harytlardan gaça durmak we zibilleri dogry rejelemek. Şuny ýatdan çykarmaly däl «nol galyndy» diýmek — bu ýetilmeli hyýaly bir nokat däl-de, eýsem gurşawa aýawly çemeleşmegiň we ony yzygiderli kämilleşdirmegiň dowamly prosesidir.
Bu gün bize planetanyň tämizliginiň her birimiziň jogapkärçiligimizden başlanýandygyny güýçli dilde ýatladýar. Ekologik bilime maýa goýmak we endikleri özgertmek — geljekki nesiller üçin durnukly geljegi üpjün etmegiň ýeke-täk ýoludyr. Galyndysyz durmuşyň bütindünýä güni ynsan işjeňliginiň tebigat bilen sazlaşykly bolan gurşawyny döretmek ugrunda millionlarça adamy birleşdirýär. Şunda «hapa» diýen düşünje kem-kemden geçmişe öwrülip, onuň ýerine Ýer baýlyklaryndan paýhasly we hormat goýmak bilen peýdalanmak medeniýeti gelýär.
Seýran BEGALIÝEW,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň
Halkara gatnaşyklary institutynyň
Halkara hukugy fakultetiniň 1-nji ýyl talyby.